Beş Faktör kişilik modelinde nevrotiklik nedir? Duygusal tepki eğilimini anlamak

Kişilik raporunda “nevrotiklik” sözcüğünü gördüğünüzde, aklınıza ilk olarak pek de olumlu olmayan bir değerlendirme gelebilir: Bu, duygusal açıdan iyi olmadığım ya da ruh sağlığımla ilgili bir sorun yaşadığım anlamına mı geliyor?

Beş Büyük kişilik modelinde nevrotiklik (Neuroticism), kaygı, öfke ve üzüntü gibi olumsuz duyguları daha kolay ve daha sık yaşama eğilimini tanımlayan bir özellik adıdır. Duygusal tepkileri gözlemlemek için bir bakış açısı sunar; yalnızca bu ada veya tek bir kişilik puanına dayanarak hastalık tanısı konulamaz.

Bunu anlamaya çalışırken, “Bende bir sorun mu var?” sorusunu daha somut bir soruyla değiştirebilirsiniz: Stres ve belirsizlik karşısında genellikle neler hissediyorum ve bu duygular günlük hayatıma nasıl yansıyor?

Önce özellik adını kişiye yönelik değerlendirmeden ayırın

Kişilik araştırmacıları Diener ve Lucas'ın açıklaması, nevrotikliği bir süreklilik üzerinde yer alan beş özellikten biri olarak ele alır. Burada “süreklilik”, eğilimin derecesinin tanımlandığı anlamına gelir; insanların basitçe “normal” ve “normal olmayan” diye iki gruba ayrılması anlamına gelmez.

Kolay kaygılanan biri aynı zamanda görevlerini özenle yerine getirebilir, başkalarını önemseyebilir ve sosyalleşmekten çok hoşlanabilir. Küçük olaylardan daha az etkilenen biri de üzülür, öfkelenir veya desteğe ihtiyaç duyar. Tek bir özellik, bir kişinin becerilerini, değerini ve tüm deneyimlerini tek başına açıklayamaz. Diğer boyutları öğrenmek için önce Beş Büyük kişilik modelinin beş boyutu ve bunların birleşimleri yazısına bakabilirsiniz.

Ayrıca günlük duygusal deneyimler, kişilik eğilimleri ve klinik değerlendirmelerin odaklandığı konular birbirinden farklıdır. NIMH'nin açıklamasına göre zaman zaman kaygılanmak hayatın bir parçasıdır; kaygı bozuklukları ise ara sıra yaşanan kaygı veya korkudan daha fazlasını içerir. Bu nedenle, bir kez gerildiğiniz için hasta olduğunuz sonucuna varmanız gerekmez; sürekli yaşadığınız tüm sıkıntıları tek bir kişilik etiketiyle açıklamak da uygun değildir.

Anlık ruh hâlini daha uzun süreli eğilimlerden ayrı değerlendirin

Yeni kötü bir haber aldığınızda, önemli bir sonucu beklediğinizde veya alışık olmadığınız bir görevle karşılaştığınızda, normalden daha kolay huzursuz olabilirsiniz. Kendi eğiliminizi anlamak için yalnızca en çok aklınızda kalan güne değil, farklı zamanlara ve durumlara da bakabilirsiniz.

Örneğin, benzer belirsiz durumların tekrar edip etmediğini düşünün: Genellikle ilk aklınıza ne geliyor? Net bir bilgi aldıktan sonra duygularınız nasıl değişiyor? Bildiğiniz konulardaki tepkileriniz farklı oluyor mu? Bu sorular tanımı daha somut hâle getirebilir; ancak bir öz değerlendirme testi oluşturmaz ve resmî puanlamanın yerini tutmaz.

Aynı şekilde, “Son zamanlarda çok sakinim” ile “Hiç kaygılanmam” aynı değerlendirme değildir. Özellik açıklamalarını okurken, sık görülen örüntülerin yanı sıra açıklamaya uymayan örnekleri de göz önünde bulundurarak hangi koşullarda farklı davrandığınıza bakabilirsiniz.

Bu bakış açısını iki günlük durumla anlayın

Yeterince açık olmayan bir geri bildirim almak

Bir işi teslim ettiniz ve “Bu kısmı biraz daha düşün” şeklinde bir geri bildirim aldınız. Konu henüz açıklığa kavuşmamış olsa da tahmin yürütmeye başlamış olabilirsiniz: Karşı taraf bütün öneriyi mi reddediyor? Beni yetersiz mi buluyor? Daha sonra da bu cümleyi tekrar tekrar düşünüyor olabilirsiniz.

Başka bir sefer benzer bir geri bildirim aldığınızda yine biraz rahatsız olmuş, ancak önce hangi bölümün değiştirilmesi gerektiğini netleştirip ardından dikkatinizi yeniden işe vermiş olabilirsiniz. Bu iki deneyimi karşılaştırırken, o sırada neleri bildiğinizi, cümleyi nasıl yorumladığınızı ve duygunun ne zamana kadar sürdüğünü not etmek faydalı olabilir.

Buradaki amaç sizden “Bu kadar düşünme” diye talepte bulunmak değil, genel bir “Ben çok nevrotiğim” ifadesini anlatılabilir deneyimlere ayırmaktır. Geri bildirimin içeriğini, kendi tahminlerinizi ve sonraki eylemlerinizi birbirinden ayırabilirsiniz.

Henüz belli olmayan bir sonucu beklemek

Bir başvurunuza henüz yanıt gelmedi. Bir an umutlanıyor, bir an en kötü olasılığı düşünüyor ve sürekli yeni mesaj olup olmadığını kontrol ediyor olabilirsiniz. Telefonu bir süreliğine bıraksanız bile konu aklınızdan çıkmayabilir.

Bu durumu düşünürken kendinize şu soruları sorabilirsiniz: Benim için en önemli olan olasılık hangisi? Yeni bilgi gelmeden önce düşüncelerim nasıl değişiyor? Bu tepkim, diğer bekleme deneyimlerime benziyor mu, yoksa bu konu benim için özellikle önemli olduğu için mi böyle tepki veriyorum?

Bu iki senaryo, bu yazı için oluşturulmuş varsayımsal örneklerdir; yüksek veya düşük puan alan kişilerin tipik portreleri değildir. Bir senaryoyu kendinize yakın bulmanız, belirli bir puan aralığında olduğunuz anlamına gelmez. Amaçları, rapordaki açıklamalarla karşılaştırabileceğiniz somut deneyimleri bulmanıza yardımcı olmaktır.

Duygusal istikrar terimini nasıl anlamalı?

“Duygusal istikrar” terimiyle de karşılaşabilirsiniz. Örneğin, IPIP'nin Beş Büyük faktörüne ilişkin kaynaklarında Emotional Stability (Duygusal İstikrar) adı verilen bir ölçek bulunur. Bu ölçek özelliği görece dengeli duygular tarafından tanımlar; nevrotikliği ise olumsuz duyguları daha kolay yaşama tarafından anlamak gerekir. Dolayısıyla yön farkına dikkat etmek önemlidir.

Sayıları okurken önce kullanılan aracın adını, puanların hangi yönde arttığını ve nasıl yorumlandığını kontrol edin. Sadece adları benziyor diye iki web sitesindeki değerleri doğrudan tersine çevirmek doğru değildir; “yüksek” veya “düşük” ifadelerinden toplum içindeki yüzdelik diliminiz de çıkarılamaz.

“Duygusal istikrar”, duygusuz olmak anlamına da gelmez. Her zaman sakin kalmayı hedeflemek yerine şu soru daha yararlı olabilir: Hangi konulardan daha kolay etkileniyorum ve hangi koşullarda dikkatimi yaptığım işe daha hızlı geri verebiliyorum?

Rapordaki açıklamaları gözlemlenebilir sorulara dönüştürün

Raporu aldıktan sonra, kendinize uygun bulduğunuz veya sizi şaşırtan bir açıklamayı seçebilir, bununla ilgili iki örneği hatırlayabilir ve ardından açıklamaya uymayan bir örnek bulabilirsiniz. Örneğin, “kolay kaygılanmak” ifadesini daha da somutlaştırabilirsiniz:

• Kaygı genellikle hangi durumlarda ortaya çıkıyor: beklerken, değerlendirilirken ya da bir hata olduğunda mı?
• O sırada hangi bilgilere sahiptim ve bunlara hangi tahminleri ekledim?
• Duygularım dikkatimi, iletişimimi veya görevlerimi planlama biçimimi nasıl etkiledi?
• Benzer bir durumu daha sakin karşıladığım oldu mu?

Bunlar açıklamayı anlamaya yardımcı olan sorulardır; bir terapi egzersizi değildir ve herhangi bir puanı değiştirmeyi vadetmez. Rapordaki “yüksek” veya “düşük” ifadesinin kimlerle karşılaştırıldığını öğrenmek istiyorsanız, puanların referansına ilişkin açıklamayı da incelemelisiniz. IPIP'nin bireysel puanları yorumlama açıklaması, puanları örneklemle birlikte anlamaya yönelik yöntemleri ele alır; belirli bir çevrimiçi ürünün sonuçları nasıl yorumladığını öğrenmek için yine o ürünün kendi açıklamalarına bakmak gerekir. Daha fazla bilgi için Beş Büyük kişilik testi nasıl seçilir? yazısını okuyabilirsiniz.

Kaygı, işinizi, eğitiminizi veya kişiler arası ilişkilerinizi sürekli olarak etkilemeye başladıysa, kişilik puanınızın buna izin vermesini beklemeden yetkin bir sağlık ya da ruh sağlığı uzmanına danışabilirsiniz. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin açıklaması, günlük işlevlerin etkilenmesini değerlendirmeye dâhil eder ve tanının yetkin uzmanlar tarafından konulması gerektiğini belirtir. Kişilik sonuçları bu tür bir değerlendirmenin yerini tutamaz.

Testi incelemeden önce hangi soruyu yanıtladığını netleştirin

Günlük eğilimlerinizi beş özellik ve bunların birleşimleri üzerinden anlamak istiyorsanız, önce BigFiveLab test tanıtımını inceleyebilirsiniz. Bu sitedeki beş kişilik özelliğine ilişkin sonuçlara ve tam rapora erişim için tek seferlik satın alma gerekir; otomatik yenileme yoktur. Güncel fiyatlar ve sunulan imkânlar için mevcut planlar sayfasını esas alın.

Sonuçlar, kendinizi gözlemlemek için daha net bir soru oluşturmanıza yardımcı olabilir. “Nevrotiklik” sözcüğünü gördüğünüzde, önce somut tepkilerinize, durumlara ve deneyimlerinize dönün; ardından açıklamanın size uyup uymadığını düşünün. Tek bir terimin tüm hayatınızı özetlemesine gerek yok.

Kaynaklar

1. Diener ve Lucas: Kişilik Özellikleri, Noba. Süreklilik gösteren kişilik özellikleri, nevrotikliğin tanımı ve durumlarla ilişkisi.
2. IPIP: Beş Büyük Faktör Göstergeleri. Emotional Stability (Duygusal İstikrar) adlı bir ölçeğin bulunduğunu göstermek için kullanılmıştır; bu sitenin söz konusu ölçeği kullandığı anlamına gelmez.
3. IPIP: Bireysel IPIP Ölçek Puanlarını Yorumlama. Puan referansları ve yorumlama sınırları; bu sitedeki sayısal değerleri tanımlamaz.
4. NIMH: Kaygı Bozuklukları. Günlük kaygı ile kaygı bozuklukları arasındaki temel farklar.
5. Amerikan Psikiyatri Birliği: Kaygı Bozuklukları Nedir?. Günlük işlevler üzerindeki etkiler ve uzman değerlendirmesi; yardım arama ve tanı koymanın sınırlarını açıklamak için kullanılmıştır.