Beş Faktör Kişilik Modeli nedir? Beş boyut ve birleşimleri nasıl yorumlanır?

Yeni şeyler denemeyi seviyor, ancak kalabalık buluşmalara pek hevesli olmayabilirsiniz; işlerinizi planlı yürütürken beklenmedik değişiklikler karşısında kolayca gerilebilirsiniz. Bu özellikler birbiriyle çelişmez ve mutlaka tek bir kişilik tipi adı altında toplanmaları gerekmez.

Beş Faktör Kişilik Modeli farklı bir tanımlama yolu sunar: deneyime açıklık, sorumluluk, dışadönüklük, uyumluluk ve nevrotiklik özelliklerini ayrı ayrı gözlemleyip ardından birlikte değerlendirmek. Her özellik bir eğilim aralığını tanımlar; insanları yalnızca iki uçtan birine yerleştirmez. Kişilik araştırmacıları Diener ve Lucas’ın açıklaması, özelliklerin süreklilik gösterdiği bu yaklaşımı ele alır.

Beş boyutun her biri neyi inceler?

Kendinizi hemen yüksek ya da düşük olarak değerlendirmek yerine, önce bu beş özelliğin hangi konulara odaklandığına bakabilirsiniz.

Bu sorular, geçmiş deneyimlerinizi hatırlamanıza yardımcı olmak için hazırlanmış özgün örneklerdir; doğrudan puanlanabilecek beş test sorusu değildir. Tek bir durum çoğu zaman birden fazla özellikle ilişkilidir ve daha uzun bir dönemdeki davranışlarınızla birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle “nevrotiklik” kolayca yanlış anlaşılabilir. Burada kişilik araştırmalarında kullanılan bir özellik adı olarak yer alır. Yalnızca bu sözcüğe veya tek bir puana bakarak psikolojik bir rahatsızlığınız olup olmadığına karar veremezsiniz.

Yüksek ve düşük düzeyler önce eğilimi tanımlar; sonra bu eğilimin nerede ortaya çıktığına bakılır

“Sorumluluk düzeyi yüksek” ifadesini görünce akla özenli ve sorumluluk sahibi olmak gelebilir; “uyumluluk düzeyi düşük” ifadesi ise geçinmesi zor biri olup olmadığınız konusunda kaygı yaratabilir. Böyle okumak, kişilik özelliklerini gereğinden erken ahlaki yargılara dönüştürür.

Daha somut bir okuma için önce davranışlara dönmek gerekir: Önceden plan yapmaya alışkın mıyım? Başkalarının taleplerine genellikle nasıl yanıt veriyorum? Bu davranışlar hangi durumlarda bana yardımcı oluyor, hangi durumlarda farklı bir yöntem denemem gerekiyor?

Örneğin, net planları seven biri, planlarında beklenmedik değişikliklere yer bırakıp bırakmadığını gözlemleyebilir. Önce ilişkilerde uyumu sağlamaya alışkın biri ise farklı görüşlerini de açıkça dile getirip getirmediğine bakabilir. Burada amaç belirli bir puanı değiştirmek değil, dikkati üzerinde konuşulabilecek ve seçim yapılabilecek eylemlere yöneltmektir.

Benzer şekilde, dışadönüklük düzeyinin düşük olması iletişim kuramamak anlamına gelmez; eğilimlerin tanımı ile iletişim becerileri de aynı değerlendirmeye indirgenmemelidir. Toplantılarda kendinizi açıkça ifade ederken daha az sayıda, ancak daha derin etkileşimleri tercih edebilirsiniz.

Beş özelliği birlikte değerlendirmek, yalnızca en yüksek olana odaklanmaktan daha fazla bilgi verir

İki kişinin de yeni fikirleri incelemeye istekli olduğunu düşünelim. Biri fikirlerini tartışmalarda farklı görüşlerle karşılaştırmayı severken, diğeri önce kendi başına okumayı, ardından görüşlerini bütünlüklü biçimde yazmayı tercih edebilir. Onları yalnızca “keşfetmeye istekli” diye tanımlamak, birçok farkı gözden kaçırır.

Öte yandan, işlerini önceden tamamlamaya alışkın iki kişi de değişiklikler karşısında farklı duygular yaşayabilir: Biri son dakika düzenlemelerini sıradan bir mesele olarak görürken, diğeri bir şeyleri atlamaktan daha fazla kaygı duyabilir. Birlikte nasıl çalışacaklarını konuşurken hem çalışma alışkanlıklarına hem de stres tepkilerine bakmak, ikisine aynı etiketi yapıştırmaktan genellikle daha somut bir yaklaşım sunar.

Bunlar varsayımsal durumlardır; belirli bir özellik birleşiminden zorunlu olarak çıkan davranışlar değildir. Beş Faktör Modeli’nin amacı, ayrı ayrı gözlemlenebilecek birkaç bakış açısı sunup bunları kendi deneyimlerinizle karşılaştırmanıza yardımcı olmaktır; tek bir özellik adından yola çıkarak bütün bir yaşamı açıklamak değildir.

Beş boyutun ötesinde ayrıntılara da bakabilirsiniz

Bu beş özellik geniş kapsamlı özetlerdir; aynı boyutun içinde farklı davranışlar görülebilir. Örneğin, tanıdıklarınızın yanında kendinizi ifade etmeye istekli olabilirsiniz ama büyük etkinliklerden hoşlanmayabilirsiniz. Ya da belirli bir tür görevde çok düzenli davranırken başka bir tür görevde daha fazla hatırlatmaya ihtiyaç duyabilirsiniz.

Araştırmalarda kullanılan ölçekler, geniş kapsamlı özellikleri daha somut alt boyutlara da ayırabilir. Soto ve John’un BFI-2 üzerine çalışması bunun bir örneğidir. Özgün araştırma, beş özellik ile daha ayrıntılı düzeylerdeki ölçüm yapısını ele alır. Ancak farklı testlerin hangi soruları kullandığını ve alt boyutları gösterip göstermediğini anlamak için her birinin açıklamalarına bakmak gerekir. Buradan hareketle tüm Beş Faktör sitelerinin aynı ölçeği kullandığı sonucuna varılamaz.

Bu aynı zamanda, yalnızca “Beş Faktör Kişilik Modeli” ifadesine dayanarak bir çevrim içi testin soru havuzunun, çevirisinin ve puanlama yönteminin geçerliğinin doğrulandığını varsayamayacağınız anlamına gelir.

Sonuçlarınızı okurken önce somut bir bağlantı bulun

Raporunuzu aldıktan sonra, size uygun gelen ya da sizi şaşırtan bir tanımı seçip yakın zamanda yaşadığınız iki veya üç ilgili durumu hatırlayabilirsiniz: O sırada ne oldu, hangi seçimleri yaptınız ve davranışınızı başka hangi koşullar etkiledi?

Sonuçlarda sayılar kullanılıyorsa önce bunların ham puan, dönüştürülmüş puan, düzey veya yüzdelik sıra olup olmadığını netleştirin. Farklı gösterim biçimleri doğrudan birbirinin yerine kullanılamaz. Bir özelliğin yanında 70 yazması, otomatik olarak insanların %70’inden daha yüksek puan aldığınız anlamına gelmez. Beş puanın basitçe ortalamasını alıp bunu genel kişilik notu olarak değerlendirmek de uygun değildir.

BigFiveLab, beş özellik ve bunların birleşimleri üzerinden sonuç yorumları sunar. Önce BigFiveLab’in Beş Faktör kişilik testi tanıtımına bakarak bu sitede nelerin sunulduğunu öğrenebilir, ardından raporu kendi deneyimlerinizle birlikte okuyabilirsiniz. Sonuçlardan çıkarabileceğiniz en değerli şey, daha net bir soru olabilir: Önümüzdeki bir durumda hangi alışkanlıklarımı sürdürmek, hangi değişiklikleri denemek istiyorum?

Kaynaklar

1. Diener, E. ve Lucas, R. E.: Kişilik Özellikleri, Noba. Süreklilik gösteren özellikleri, Beş Faktör çerçevesini ve bunların durumlarla ilişkisini açıklar.
2. Soto, C. J. ve John, O. P. (2017): Yeni Beş Faktör Envanteri (BFI-2). Journal of Personality and Social Psychology, 113(1), 117–143, DOI: 10.1037/pspp0000096. Araştırma ölçeklerinin geniş kapsamlı özellikler ile daha ayrıntılı düzeylerdeki yapıları içerebileceğini açıklamak için kullanılmıştır; bu sitedeki ölçeğin geçerliğinin doğrulandığına kanıt oluşturmaz.